کاهش مصرف برق در ایران؛ صرفهجویی واقعی یا رکود پنهان؟
کاهش حدود ۳ درصدی مصرف برق در سال گذشته به ظاهر نشانهای از موفقیت سیاستهای مدیریت انرژی است؛ عددی که در شرایط ناترازی مزمن شبکه برق، برای سیاستگذاران امیدوارکننده به نظر میرسد. اما بررسی دادههای داخلی و تحلیلهای بینالمللی نشان میدهد واقعیت پیچیدهتر از یک «صرفهجویی موفق» است.
به گزارش برق مدیا، بخشی از این افت مصرف، نه حاصل بهرهوری، بلکه محصول رکود صنعتی، اختلال اینترنت، کاهش فعالیت اقتصادی و شرایط خاص آبوهوایی بوده است. حال پرسش مهم این است: آیا این روند در سال جاری ادامه پیدا میکند؟ و اگر ادامه دارد، آیا باید آن را یک دستاورد دانست یا علامتی از کاهش فعالیت اقتصادی؟
نقش آبوهوا؛ وقتی سرمای بهار مصرف را پایین آورد
یکی از مهمترین عوامل کاهش مصرف برق در ماههای ابتدایی امسال، شروع سردتر سال نسبت به دوره مشابه قبل بوده است. برخلاف سالهایی که از فروردین و اردیبهشت مصرف کولرها آغاز میشد، امسال بسیاری از مناطق کشور هنوز وارد پیک مصرف سرمایشی نشدهاند. مطالعات آژانس بینالمللی انرژی (IEA) نشان میدهد دما و «درجهروز سرمایشی» یکی از اصلیترین عوامل جهش مصرف برق در جهان است. این نهاد تاکید میکند که در سالهای گرم، تنها افزایش استفاده از سیستمهای سرمایشی میتواند سهم بزرگی از رشد مصرف برق را ایجاد کند. بر اساس همین الگو، کاهش دمای نسبی در آغاز امسال احتمالا چند هزار مگاوات از بار شبکه را کاهش داده است. تجربه هند نیز نشان میدهد تنها تغییرات اقلیمی فصلی میتواند رشد مصرف برق را از بالای ۶ درصد به حدود ۱.۴ درصد برساند. اما این عامل، موقتی است. اگر تابستان با موجهای گرمای شدید همراه شود، مصرف برق دوباره جهش خواهد داشت؛ بهویژه در ایران که کولرهای فرسوده و کمبازده، ساختمانهایی که به درستی عایق نیست و استفاده از وسایل برقی بدون برچسب انرژی سهم بزرگی از مصرف خانگی را تشکیل میدهند.
اینترنت خاموش و اقتصاد کممصرفتر
یکی از ابعاد کمتر گفتهشده کاهش مصرف برق، افت فعالیت اقتصاد دیجیتال در دورههای اختلال و محدودیت اینترنت است. بررسیهای دانشگاهی درباره خاموشیهای اینترنت در ایران نشان میدهد در برخی دورهها، بیش از ۹۶ درصد دسترسی شبکه عملا مختل شده است. این اتفاق فقط یک مسئله ارتباطی نیست؛ بلکه مستقیما بر مصرف برق نیز اثر میگذارد. چراکه دیتاسنترها و سرورها با ظرفیت پایینتر کار میکنند، استارتاپها و دفاتر آنلاین فعالیت کمتری دارند، بخشی از مشاغل خانگی دیجیتال متوقف میشود و مصرف تجهیزات شبکه و پردازش کاهش پیدا میکند. در اقتصادهای مدرن، افزایش مصرف برق معمولا نشانه رشد اقتصاد دیجیتال است؛ بهطوریکه IEA از دیتاسنترها و زیرساختهای آنلاین بهعنوان یکی از محرکهای اصلی رشد مصرف برق جهان نام میبرد. در نتیجه، کاهش مصرف برق ناشی از افت فعالیت اینترنتی، الزاما خبر خوبی نیست؛ زیرا بخشی از آن به معنای کوچک شدن اقتصاد دیجیتال و کاهش بهرهوری اقتصادی است.
صنایع بزرگ؛ کاهش مصرف از مسیر رکود و آسیب
عامل مهم دیگر، افت مصرف در صنایع انرژیبر بهویژه فولاد است. صنعت فولاد ایران یکی از بزرگترین مصرفکنندگان برق کشور محسوب میشود و هر اختلال در تولید آن، بلافاصله در آمار مصرف برق دیده میشود. گزارشهای صنعتی نشان میدهد به دلیل خسارتهای ناشی از جنگ تحمیلی عیله ایران، تولید فولاد ایران در بهار ۲۰۲۵ حدود ۴.۸ درصد کاهش داشته و محدودیتهای برق نقش مستقیم در این افت ایفا کردهاند.
در برخی گزارشها حتی از توقف گسترده واحدهای فولادی به دلیل محدودیت شدید برق سخن گفته شده است. از سوی دیگر، آسیبدیدگی برخی زیرساختهای صنعتی در تنشها و درگیریهای اخیر نیز بخشی از ظرفیت تولید را از مدار خارج کرده است. گزارش رویترز تخمین میزند حدود ۲۵ تا ۳۰ درصد ظرفیت فولاد ایران تحت تاثیر آسیبهای جنگی قرار گرفته باشد. این وضعیت اگرچه در کوتاهمدت به کاهش مصرف برق کمک میکند، اما در واقع نشانه افت تولید، کاهش صادرات و کاهش اشتغال صنعتی است. به بیان دیگر، بخشی از کاهش مصرف برق کشور، محصول «خاموشی تولید» است نه «افزایش بهرهوری».
آیا امسال مصرف برق باز هم کاهش مییابد؟
بررسی روندها نشان میدهد احتمال ادامه کاهش یا ثبات نسبی مصرف برق در نیمه نخست سال وجود دارد، اما نه لزوما به دلایل مثبت. سناریوی محتمل برای امسال میتواند شامل این موارد باشد: کاهش مصرف سرمایشی به دلیل خنک بودن بهار امسال، مصرف کمتر صنایع به دلیل تداوم رکورد نسبی، کاهش بار شبکه به دلیل اختلال در اقتصاد دیجیتال و افت تقاضا به دلیل تداوم در محدودیتهای برق صنایع. در این شرایط، احتمال کاهش یک تا ۳ درصدی دیگر در مصرف برق دور از ذهن نیست؛ اما اگر تابستان بسیار گرم شود، تمام این کاهش میتواند ظرف چند هفته از بین برود.
IEA هشدار داده که تغییرات اقلیمی و افزایش دما در بسیاری کشورها باعث جهش مصرف برق ناشی از سرمایش شده است. برای ایران که با بحران آب نیز روبهروست، مسئله پیچیدهتر میشود؛ زیرا کاهش منابع آبی هم تولید برق نیروگاههای برقآبی را محدود میکند و هم نیاز به مصرف برق برای تأمین آب را افزایش میدهد.
هدفگذاری کاهش ۵ درصدی تقاضای برق در سال جاری
این پیشبینیها در شرایطی است که معاون برق و انرژی وزارت نیرو با اشاره به برنامهریزیهای تازهای در حوزه مدیریت مصرف برق در دولت از کاهش مصرف برق به عنوان یکی از محورهای اصلی یاد کرده و خبر داده که برای سال جاری برنامهریزی شده تا تقاضای برق پنج درصد نسبت به سال گذشته کاهش یابد.
مصطفی رجبیمشهدی توضیح داده که برای تحقق این هدف، اقداماتی از جمله محدودسازی مشترکان پرمصرف با استفاده از کنتورهای هوشمند و محدودسازها، جمعآوری انشعابات غیرمجاز بهویژه در حوزه استخراج رمز ارز، ساماندهی مصرفهای غیرمجاز و همچنین فرهنگسازی از طریق اجرای طرح ملی «سبا» و پویش «۲۵ درجه» در دستور کار قرار گرفته است.
مسئله اصلی؛ کاهش مصرف یا اصلاح ساختار؟
کارشناسان انرژی معتقدند کاهش مصرف برق زمانی ارزشمند است که از مسیر بهرهوری و فناوری حاصل شود، نه رکود و تعطیلی. در کشورهای توسعهیافته، کاهش شدت مصرف انرژی معمولا با این ابزارها اتفاق میافتد:
نوسازی تجهیزات سرمایشی
ساختمانهای کممصرف
تعرفهگذاری هوشمند
توسعه انرژیهای تجدیدپذیر
شبکه برق هوشمند
ذخیرهسازی انرژی
مدیریت بار صنایع
اما در ایران، هنوز بخش بزرگی از کاهش مصرف ناشی از عوامل غیرمولد است.
راهکارهای علمی و اجرایی برای عبور از بحران
۱. اصلاح کولرهای فرسوده
بخش بزرگی از پیک برق ایران مربوط به کولرهای قدیمی است. جایگزینی تجهیزات کمبازده میتواند هزاران مگاوات صرفهجویی ایجاد کند.
۲. تعرفهگذاری پلکانی واقعی
قیمت بسیار پایین برق برای مشترکان پرمصرف، انگیزه صرفهجویی را کاهش داده است. حتی در بحثهای مردمی نیز بارها به غیرواقعی بودن قیمت انرژی اشاره شده است.
۳. توسعه تولید انرژی خورشیدی پشتبامی
ایران یکی از بالاترین ظرفیتهای تابش خورشیدی منطقه را دارد، اما سهم انرژی خورشیدی هنوز ناچیز است؛ درحالیکه بسیاری کشورها با توسعه خورشیدی، فشار تابستان را کاهش دادهاند.
۴. مدیریت هوشمند صنایع
قطع کامل برق صنایع، سادهترین اما پرهزینهترین راه است. دنیا به سمت جابهجایی ساعات مصرف و قراردادهای مدیریت بار حرکت کرده است.
۵. توسعه ذخیرهسازی انرژی
مطالعات علمی نشان میدهد انتقال و ذخیره بخشی از بار سرمایشی میتواند نوسان مصرف را بهشدت کاهش دهد.
۶. بازسازی شبکه فرسوده
بخشی از برق تولیدی ایران پیش از رسیدن به مصرفکننده هدر میرود. کاهش تلفات شبکه، ارزانتر از ساخت نیروگاههای جدید است.
کاهش مصرف به هر قیمتی؟
واقعیت این است که کاهش مصرف برق همیشه نشانه موفقیت نیست. اگر کارخانهها تعطیل شوند، اینترنت مختل شود و اقتصاد کوچکتر شود، طبیعی است که مصرف برق هم پایین بیاید. چالش واقعی ایران نه صرفا «کم کردن مصرف»، بلکه رسیدن به مدلی است که در آن اقتصاد رشد کند، صنعت فعال بماند و در عین حال شدت مصرف انرژی کاهش یابد؛ هدفی که بدون اصلاح ساختار انرژی، سرمایهگذاری در فناوری و تغییر الگوی حکمرانی انرژی، دستیافتنی نخواهد بود.