چالش‌های تحقق یک شبکه تمام‌هوشمند

به گزارش برق مدیا، هوشمندسازی شبکه برق در ایران، دیگر یک پروژه آزمایشی یا انتخاب فناورانه نیست؛ بلکه به‌تدریج به یکی از محورهای اصلی مدیریت مصرف، کاهش تلفات و کنترل ناترازی برق تبدیل شده است. مجموعه داده‌های رسمی منتشرشده از سوی شرکت توانیر و منابع خبری نشان می‌دهد که این پروژه اگرچه در سال‌های اخیر شتاب گرفته، اما همچنان با فاصله‌ای معنادار نسبت به اهداف اولیه و نیازهای واقعی شبکه مواجه است.

برای سال‌ها، مدیریت مصرف برق در ایران بر پایه داده‌های تاخیری و قرائت‌های دوره‌ای انجام می‌شد؛ مدلی که نه امکان واکنش سریع به نوسانات مصرف را فراهم می‌کرد و نه ابزار موثری برای اصلاح الگوی مصرف در اختیار سیاست‌گذار می‌گذاشت. کنتورهای هوشمند این معادله را تغییر می‌دهند:  آنها داده‌های مصرف را به‌صورت لحظه‌ای ثبت می‌کنند، امکان اعمال تعرفه‌های زمان‌مند را فراهم می‌سازند و حتی قابلیت کنترل از راه دور را در اختیار شرکت‌های توزیع قرار می‌دهند. به همین دلیل، توسعه این کنتورها به یکی از ارکان اصلی برنامه‌های تحول در صنعت برق تبدیل شده است.

هوشمندسازی ۷ میلیون کنتور

بر اساس آخرین آمارهای رسمی، تاکنون حدود ۷ میلیون کنتور هوشمند برق در کشور نصب شده است؛ عددی که نشان‌دهنده شتاب‌گیری پروژه در سال‌های اخیر است، اما در مقایسه با کل مشترکان برق کشور، همچنان فاصله قابل‌توجهی با نقطه مطلوب دارد. طبق برنامه‌ریزی‌های انجام‌شده، هدف‌گذاری برای سال جاری رسیدن به حدود ۹ میلیون کنتور هوشمند تا تابستان بوده؛ هدفی که در صورت تحقق، می‌تواند نقطه عطفی در مسیر هوشمندسازی تلقی شود.

با این حال، بررسی این ارقام در مقیاس کل شبکه، تصویر دقیق‌تری به دست می‌دهد.

حامد احمدی، مدیرکل هوشمندسازی شبکه برق کشور، در گفت‌وگو با خبرگزاری‌ها اعلام کرده که آمار هوشمندسازی کنتورهای برق به مرز 60 درصد رسیده و تا پایان برنامه هفتم توسعه به ۹۰ درصد خواهد رسید. اما برآوردهای آماری از وضعیت نصب کنتورهای هوشمند تصویر متفاوتی ارائه می‌دهند.

تعداد مشترکان برق در کشور از مرز 42 میلیون مشترک عبور کرده است و حدود ۷ میلیون کنتور هوشمند نیز در مدار قرار گرفته است. این گزاره نشان می‌دهد که در صورت تحقق هدف‌گذاری تابستان امسال که رسیدن به رقم ۹ میلیون کنتور هوشمند اعلام شده، باز هم این سطح از پوشش در مقیاس کل مشترکان، معادل تقریبی ۲۰ تا ۲۵ درصد کل شبکه مصرف‌کنندگان برق خواهد بود.

این اختلاف عددی به این معناست که اگر معیار سنجش را «تعداد مشترکان مجهز به کنتور هوشمند» در نظر بگیریم، هنوز بخش عمده شبکه با کنتورهای سنتی اداره می‌شود. اما در برخی تحلیل‌های مدیریتی، مفهوم «هوشمندسازی شبکه» لزوما به معنای پوشش کامل مشترکان نیست و می‌تواند شامل پوشش بخش‌هایی از بار مصرف، مشترکان پرمصرف یا نقاط کلیدی شبکه توزیع نیز باشد.

کمترین هوشمندسازی در بخش خانگی

از منظر ترکیب مصرف‌کنندگان، سیاست‌گذاری‌ها در فاز نخست بر نصب کنتورهای هوشمند برای مشترکان صنعتی و تجاری متمرکز بوده است؛ چرا که این گروه‌ها سهم بالاتری در مصرف برق و مدیریت بار شبکه دارند. بر همین اساس، بخش عمده‌ای از کنتورهای نصب‌شده به این دسته اختصاص یافته است. برآوردها نشان می‌دهد که تقریبا تمام مشترکان بزرگ صنعتی و بخش قابل‌توجهی از مشترکان تجاری و اداری به این کنتورها مجهز شده‌اند.

در مقابل، سهم بخش خانگی از کنتورهای هوشمند هنوز محدودتر است. اگرچه برنامه‌هایی برای توسعه این کنتورها در میان مشترکان خانگی، به‌ویژه پرمصرف‌ها در حال اجراست، اما پوشش کامل این بخش نیازمند سرمایه‌گذاری و زمان بیشتری است. برآوردها حاکی از آن است که در وضعیت کنونی، سهم کنتورهای هوشمند در بخش خانگی هنوز به سطحی نرسیده که بتواند به‌صورت گسترده رفتار مصرفی خانوارها را تغییر دهد.

برنامه‌ها و واقعیت اجرا؛ چرا از مسیر عقب مانده‌ایم؟

در اسناد بالادستی صنعت برق، بر لزوم تجهیز تمام مشترکان پرمصرف به کنتور هوشمند و حرکت تدریجی به سمت پوشش کامل شبکه تأکید، و برای تسریع این روند، منابع مالی قابل‌توجهی نیز پیش‌بینی شده؛ از جمله تخصیص منابع ارزی از صندوق توسعه ملی برای توسعه زیرساخت‌های مرتبط با انرژی. با این حال، فاصله میان برنامه و اجرا همچنان محسوس است. اگرچه روند نصب کنتورها در سال‌های اخیر سرعت گرفته، اما شواهد نشان می‌دهد که پروژه در برخی بخش‌ها از برنامه عقب‌تر است. مهم‌ترین دلایل این وضعیت را می‌توان در چند عامل کلیدی جست‌وجو کرد.

نخستین عامل محدودیت منابع مالی است. هزینه تأمین، نصب و راه‌اندازی کنتورهای هوشمند در مقیاس ملی بسیار بالاست و در شرایطی که صنعت برق با چالش‌های مالی ساختاری مواجه است، تأمین پایدار این منابع به‌سادگی امکان‌پذیر نیست. هر کنتور هوشمند علاوه بر هزینه سخت‌افزاری، نیازمند زیرساخت‌های ارتباطی و نرم‌افزاری نیز هست که مجموع هزینه‌ها را افزایش می‌دهد.

دومین عامل را باید در چالش‌های زیرساختی و فنی این حوزه جست‌وجو کرد. هوشمندسازی شبکه برق تنها به نصب کنتور محدود نمی‌شود؛ بلکه نیازمند ایجاد یک اکوسیستم کامل شامل شبکه‌های ارتباطی پایدار، مراکز داده، سامانه‌های تحلیل اطلاعات و سیستم‌های مدیریت مصرف است. در برخی مناطق کشور، این زیرساخت‌ها هنوز به‌طور کامل توسعه نیافته‌اند و همین موضوع سرعت اجرای پروژه را کاهش داده است.

سومین دلیل عدم تحقق افق‌های آماری، اولویت‌بندی در اجراست. تمرکز بر مشترکان بزرگ و پرمصرف اگرچه از منظر مدیریت بار، منطقی به نظر می‌رسد اما باعث شده توسعه در بخش خانگی با سرعت کمتری پیش برود. این در حالی است که تغییر الگوی مصرف در مقیاس ملی، بدون ورود گسترده به بخش خانگی، عملا امکان‌پذیر نیست.

هوشمندسازی شبکه برق چقدر زمان می‌برد؟

بررسی روند فعلی نشان می‌دهد حتی در صورت ادامه همین شتاب، هوشمندسازی کامل شبکه برق در کوتاه‌مدت امکان‌پذیر نیست. دلیل آن نیز واضح به نظر می‌رسد: صحبت از تجهیز چند ده میلیون مشترک در سراسر کشور است؛ فرآیندی که فقط به نصب کنتور خلاصه نمی‌شود و نیازمند ایجاد زیرساخت‌های ارتباطی، نرم‌افزارهای مدیریت داده و سامانه‌های کنترلی گسترده در کل شبکه برق است.

با وجود این پیچیدگی‌ها، هوشمندسازی در صنعت برق برای کشوری با شرایط جغرافیایی ایران، یک ضرورت است. در شرایطی که ناترازی تولید و مصرف برق به یکی از چالش‌های جدی کشور تبدیل شده، ابزارهای سنتی مدیریت مصرف دیگر پاسخگو نیستند. کنتورهای هوشمند این امکان را فراهم می‌کنند که مصرف برق دقیق‌تر دیده شود، الگوی مصرف اصلاح شود و در زمان اوج مصرف، مدیریت بار به شکل هدفمندتری انجام گیرد.